Υποδεχόμαστε σε μια πλοήγηση που μελετά τον ενεργό κόσμο της επιστήμης και της έρευνας στην Ελλάδα pplg2018.gr. Εδώ δεν θα συναντήσετε συνηθισμένες αναφορές, αλλά μια πλήρη απεικόνιση του οικοσυστήματος: από τα καινοτόμα ερευνητικά έργα και τις υποδομές που τα υποστηρίζουν, μέχρι τους ανθρώπους που κρύβονται πίσω από κάθε ανακάλυψη και τους προσβάσιμους πόρους που έχουν τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν επαγγελματίες και πολίτες. Επιδίωξή μας είναι να σας προσφέρουμε πρακτική γνώση για το πώς κινείται το τοπίο της καινοτομίας.
Το Σχήμα των Επιστημονικών Έργων
Ένα σύγχρονο ερευνητικό έργο δεν είναι απλώς μια ιδέα, αλλά μια πολύπλοκη δομή με συγκεκριμένα στάδια ωρίμανσης. Ξεκινά από το Επίπεδο Τεχνολογικής Ετοιμότητας (TRL) 1, όπου εντοπίζουμε τις βασικές αρχές, και ολοκληρώνεται έως το TRL 9, όπου ένα σύστημα αξιολογείται σε επιχειρησιακό περιβάλλον. Η αντίληψη αυτής της κλίμακας είναι σημαντική γιατί καθορίζει το είδος της χρηματοδότησης που έχετε τη δυνατότητα να διεκδικήσετε και τους συνεργάτες που απαιτείτε σε κάθε φάση.
Στην Ελλάδα, τα περισσότερα συνεργατικά έργα βρίσκονται μεταξύ TRL 3 και TRL 7, συνδυάζοντας την ακαδημαϊκή γνώση με τη βιομηχανική εφαρμογή. Η επίτευξη ενός έργου στηρίζεται από τον σαφή διαχωρισμό των πακέτων εργασίας (Work Packages). Κάθε πακέτο διαθέτει δικό του προϋπολογισμό, παραδοτέα και χρονοδιάγραμμα. Αυτή η αρθρωτή λογική δίνει τη δυνατότητα σε διεπιστημονικές ομάδες να εργάζονται παράλληλα χωρίς να απολέσουν τη συνολική εικόνα του στόχου.
Η παρουσίαση μιας πρότασης απαιτεί στρατηγική σκέψη πέρα από την επιστημονική αριστεία. Πρέπει να συνεκτιμήσετε τον αντίκτυπο (impact) και την υλοποίηση (implementation). Οι αξιολογητές επιζητούν σαφείς οδούς προς την αγορά ή την κοινωνική αφομοίωση. Αυτό συνεπάγεται πως ένα έργο βιοτεχνολογίας δεν επαρκεί να περιγράψει ένα νέο μόριο, αλλά χρειάζεται να προτείνει ένα επιχειρηματικό σχέδιο για την κλινική του αξιοποίηση και την κάλυψη ρυθμιστικών κενών.
Η κοινοπραξία είναι ο ακρογωνιαίος λίθος. Μια τυπική σύμπραξη περιλαμβάνει έναν ακαδημαϊκό συντονιστή, δύο ερευνητικά κέντρα, μια μεγάλη επιχείρηση και δύο μικρομεσαίες καινοτόμες εταιρείες. Αυτή η ισορροπία διασφαλίζει ότι η γνώση κυλά από το εργαστήριο στην παραγωγή. Η διαχείριση της διανοητικής ιδιοκτησίας (IP) πρέπει να συμφωνηθεί εξαρχής μέσω μιας Συμφωνίας Κοινοπραξίας (Consortium Agreement), προλαμβάνοντας μελλοντικές διαμάχες για τις πατέντες.
Ανοιχτή Επιστήμη και Διαχείριση Πληροφοριών
Η Ανοιχτή Επιστήμη δεν συνιστά μια μόδα, αλλά μια θεσμική επιταγή που αλλάζει τον τρόπο που εργαζόμαστε. Στο Horizon Europe, η άμεση ανοιχτή δυνατότητα πρόσβασης στις δημοσιεύσεις είναι απαραίτητη. Αυτό υποδηλώνει ότι το ολοκληρωμένο κείμενο του άρθρου σας οφείλει να είναι διαθέσιμο σε ένα ανοιχτό αποθηκευτικό χώρο, όπως το Zenodo ή το HELIX του ΕΚΤ, κατά την ημερομηνία δημοσίευσης, χωρίς διάστημα εμπάργκο. Το έξοδο των άρθρων (APCs) αποζημιώνεται από το έργο, αλλά οφείλετε να το προβλέψετε στον προγραμματισμό σας.
Το Πλάνο Διαχείρισης Δεδομένων (DMP) είναι ένα ενεργό αρχείο που αρχίζει στους αρχικούς έξι μήνες του έργου. Δεν είναι διοικητική άσκηση, αλλά οδηγός διάσωσης για τα δεδομένα σας. Πρέπει να απαντήσει σε τέσσερις ζητήματα: Τι δεδομένα θα παραχθούν; Πώς θα οργανωθούν και θα περιγραφούν; Πού θα φυλαχτούν με σιγουριά; Πώς θα κοινοποιηθούν και πότε; Η εφαρμογή του μοντέλου DMPonline από το OpenAIRE είναι μια επιτυχημένη πρακτική που μειώνει ώρα.
Η θεμελιώδης κανόνας «όσο ανοιχτό είναι εφικτό, όσο κλειστό είναι απαραίτητο» είναι ο θεμελιώδης κανόνας. Υπάρχουν νόμιμοι αιτίες για να αφήσετε δεδομένα κλειστά, όπως η προστασία ατομικών δεδομένων ιατρικών (GDPR) ή η επιχειρηματική εκμετάλλευση μιας καινοτομίας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, χρειάζεται να το αιτιολογήσετε στο DMP. Αυτό που δεν είναι αποδεκτό είναι το «κλειστά εξ ορισμού». Οι ελεγκτές αναλύουν πλέον την ποιότητα της διαχείρισης δεδομένων με την παρόμοια αυστηρότητα που αναλύουν την ακαδημαϊκή μέθοδο.
Στην πράξη, η ταξινόμηση των δεδομένων αρχίζει από την ονομασία των φακέλων. Μια συμφωνία όπως «ΕΡΓΟ_ΠΕΙΡΑΜΑ_ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ_ΕΚΔΟΣΗ» εμποδίζει το χάος. Η φύλαξη σε 3 αντιγραμμένα (ένα στον υπολογιστή, ένα σε θεσμικό server, ένα σε cloud) είναι το βασικό μέτρο προστασίας. Διαθέστε διάρκεια στη παραγωγή μεταδεδομένων: ένα έγγραφο δίχως εξήγηση είναι σαν ένα τόμος άνευ τίτλο στη
Υποδομές και Σημεία Αριστείας
Η έρευνα υψηλού επιπέδου προϋποθέτει υποδομές που συχνά είναι αδύνατον να αποκτήσει ένα μεμονωμένο ίδρυμα. Η Ελλάδα μετέχει σε πανευρωπαϊκές υποδομές όπως είναι το ELIXIR για βιοπληροφορική και το CESSDA για κοινωνικές επιστήμες. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι ένας ερευνητής σε ένα μικρό περιφερειακό πανεπιστήμιο μπορεί να εξασφαλίσει πρόσβαση σε υπερυπολογιστικές πλατφόρμες ή βάσεις γονιδιωματικών δεδομένων που βρίσκονται στο εξωτερικό, υποβάλλοντας απλώς ένα αίτημα χρήσης.
Σε φυσικό επίπεδο, εγκαταστάσεις όπως το Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών «Δημόκριτος» και το Αστεροσκοπείο Αθηνών εργάζονται ως κόμβοι ανοιχτής πρόσβασης. Αυτό που οφείλετε να γνωρίζετε είναι η διαδικασία: καταθέτετε μια πρόταση πειράματος, η οποία αξιολογείται από επιτροπή με κριτήριο την επιστημονική αριστεία. Εάν εγκριθεί, η πρόσβαση είναι δωρεάν και τα έξοδα διαμονής συνήθως καλύπτονται. Αυτό εκδημοκρατίζει την υψηλή τεχνολογία, καταργώντας τα οικονομικά εμπόδια.
Τα Τεχνολογικά Πάρκα, όπως είναι αυτό του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» (Λεύκιππος) και το Επιστημονικό Πάρκο Πατρών, δεν είναι απλώς κτιριακά συγκροτήματα. Είναι οικοσυστήματα που στεγάζουν τεχνοβλαστούς και τμήματα R&D μεγάλων εταιρειών. Το πλεονέκτημα της συστέγασης είναι η άτυπη ανταλλαγή γνώσης και η πρόσβαση σε κοινό εξοπλισμό. Μια startup που ενοικιάζει χώρο σε ένα πάρκο δύναται να αξιοποιήσει ένα ηλεκτρονικό μικροσκόπιο τελευταίας γενιάς με ωριαία χρέωση, αποφεύγοντας μια επένδυση εκατομμυρίων.
Οι ψηφιακές υποδομές αλλάζουν το παιχνίδι. Η υπηρεσία GRNET παρέχει δικτυακή συνδεσιμότητα και υπερυπολογιστική ισχύ (ARIS). Για ένα ερευνητικό έργο που εκτελεί προσομοιώσεις κλιματικής αλλαγής ή μοριακής δυναμικής, η πρόσβαση στον ARIS ελαττώνει τον χρόνο επεξεργασίας από εβδομάδες σε ώρες. Η διαδικασία αίτησης είναι απλή και η τεχνική υποστήριξη βοηθά στη βελτιστοποίηση του κώδικα για παράλληλη επεξεργασία, μεγιστοποιώντας την απόδοση των πόρων σας.
Από το Εργαστήριο στην Αγορά
Η μεταφορά τεχνολογίας είναι η τέχνη της μετατροπής της γνώσης σε αξία, και στην Ελλάδα έχει αποκτήσει δομή. Τα Γραφεία Μεταφοράς Τεχνολογίας (TTOs) των πανεπιστημίων είναι το πρώτο σημείο επαφής. Ο ρόλος τους δεν είναι γραφειοκρατικός αλλά στρατηγικός: αξιολογούν την εμπορική ελκυστικότητα μιας ανακάλυψης, διενεργούν αναζήτηση προηγούμενης τέχνης (prior art) και διαπραγματεύονται συμφωνίες αδειοδότησης. Εάν είστε ερευνητής, επισκεφθείτε το TTO σας πριν δημοσιεύσετε οτιδήποτε, για να μην καταστρέψετε άθελά σας την προοπτική κατοχύρωσης κατοχύρωσης ευρεσιτεχνίας.
Η δημιουργία τεχνοβλαστού (spin-off) είναι μια συναρπαστική αλλά απαιτητική διαδρομή. Το νομικό πλαίσιο επιτρέπει στους ερευνητές να κατέχουν μετοχές και να συμμετέχουν στη διοίκηση, διατηρώντας παράλληλα την ακαδημαϊκή τους θέση. Ωστόσο, η σύγκρουση συμφερόντων πρέπει να διαχειρίζεται με διαφάνεια. Συνιστούμε τη σύσταση μιας Ιδιωτικής Κεφαλαιουχικής Εταιρείας (ΙΚΕ) λόγω της ευελιξίας της και του χαμηλού αρχικού κεφαλαίου, αφού πρώτα λάβετε την έγκριση της Επιτροπής Δεοντολογίας του ιδρύματός σας.
Οι δράσεις ωρίμανσης, όπως τα προγράμματα Proof of Concept (PoC), είναι ο συνδετικός κρίκος που συχνά λείπει. Μια τυπική επιχορήγηση PoC καλύπτει δαπάνες όπως η ανάπτυξη πρωτοτύπου, η ανάλυση αγοράς και νομικές συμβουλές για την κατοχύρωση IP. Το ποσό κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 30.000 και 150.000 ευρώ. Το κρίσιμο ερώτημα που πρέπει να απαντήσετε στην αίτησή σας είναι: «Αποδείξαμε ότι η ιδέα λειτουργεί τεχνικά· τώρα θέλουμε να μάθουμε αν λειτουργεί εμπορικά».
Η δικτύωση με τη βιομηχανία δεν είναι μονόδρομος. Οι μεγάλες φαρμακευτικές ή εταιρείες πληροφορικής αναζητούν ενεργά συνεργασίες ανοιχτής καινοτομίας με ελληνικά εργαστήρια. Αυτό που προσφέρουν είναι πρόσβαση σε δεδομένα πραγματικού κόσμου και κλινικές δοκιμές. Αυτό που ζητούν είναι ευελιξία και ταχύτητα. Η συμβουλή μας είναι να έχετε έτοιμο ένα non-confidential pitch deck που να εξηγεί σε απλή γλώσσα το πρόβλημα που λύνετε και την επιστημονική σας υπεροχή, χωρίς να αποκαλύπτει εμπορικά μυστικά.
Χρηματοδοτικά Εργαλεία και Πόροι
Το χρηματοδοτικό περιβάλλον είναι πολυεπίπεδο και ενίοτε δυσνόητο, γι’ αυτό χρειάζεται να το εξετάσουμε πρακτικά. Στην κορυφή τοποθετείται το Horizon Europe, το πρόγραμμα-πλαίσιο της ΕΕ με κονδύλια άνω των 95 δις ευρώ. Για την Ελλάδα, το ενδιαφέρον εστιάζεται στον Πυλώνα 2 (Παγκόσμιες Προκλήσεις) και στις δράσεις Marie Skłodowska-Curie. Η συμμετοχή απαιτεί εγγραφή στο Funding & Tenders Portal και λήψη ενός μοναδικού κωδικού PIC (Participant Identification Code).
Σε εθνικό επίπεδο, το ΕΣΠΑ 2021-2027 μέσω της ΓΓΕΚ (Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας) επιχορηγεί στοχευμένες δράσεις. Η δράση «Ερευνώ – Καινοτομώ» είναι η σημαία για τις επιχειρήσεις, καλύπτοντας από βασική έρευνα έως βιομηχανική επίδειξη. Αυτό που πολλές φορές παραβλέπεται είναι οι εθνικές υποδομές, όπως ο ΕΛΚΕ (Ειδικός Λογαριασμός Κονδυλίων Έρευνας) των πανεπιστημίων, που παρέχει διοικητική υποστήριξη και διαχειρίζεται τα κονδύλια με διαφάνεια.
Πέραν των επιχορηγήσεων, υπάρχουν εναλλακτικοί πόροι που αξίζουν την προσοχή σας. Οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης κατευθύνονται σε μεγάλα εμβληματικά έργα, ενώ το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) προσφέρει ευέλικτες χρηματοδοτήσεις για μεταδιδακτορικούς ερευνητές και μικρές ομάδες. Το κλειδί εδώ είναι η συμπληρωματικότητα: μπορείτε να συνδυάσετε ένα εθνικό πρόγραμμα για εξοπλισμό με μια ευρωπαϊκή δράση για ανταλλαγές προσωπικού, δημιουργώντας ένα υβριδικό χρηματοδοτικό πακέτο.
Η πρόσβαση σε επιχειρηματικά κεφάλαια (VC) για τεχνοβλαστούς (spin-offs) έχει ωριμάσει σημαντικά. Ταμεία όπως το Metavallon και το Uni.Fund στοχεύουν σε εταιρείες έντασης γνώσης. Ωστόσο, η γέφυρα μεταξύ επιχορήγησης και επένδυσης είναι το λεγόμενο «κοιλάδι του θανάτου». Για να το γεφυρώσετε, αναζητήστε προγράμματα απόδειξης της ιδέας (Proof of Concept) που καλύπτουν τα πρώτα εμπορικά βήματα πριν το προϊόν είναι έτοιμο για επενδυτές.
Ανθρώπινο Κεφάλαιο και Δεξιότητες
Πίσω από δημοσίευση και πατέντα υπάρχουν άνθρωποι με ειδικές δεξιότητες. Το ελληνικό ερευνητικό δυναμικό διακρίνεται από υψηλότατο ποσοστό κατόχων διδακτορικού, αλλά η πρόκληση είναι η συνάρτηση με την αγορά εργασίας. Διαπιστώνουμε μια αυξανόμενη ζήτηση για Data Stewards και Research Software Engineers, ρόλους που δεν υπήρχαν πριν από μια δεκαετία. Αυτοί οι επαγγελματίες εγγυώνται ότι τα ερευνητικά δεδομένα είναι FAIR (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable).
Η μετακίνηση των ερευνητών είναι θεμελιώδες στοιχείο του συστήματος. Οι δράσεις Marie Skłodowska-Curie (MSCA) δεν είναι απλά υποτροφίες, αλλά ολοκληρωμένα προγράμματα εκπαίδευσης. Ένας μεταδιδακτορικός ερευνητής που εντάσσεται σε ένα Δίκτυο Καινοτόμου Εκπαίδευσης (ITN) κερδίζει εμπειρία σε τρεις διάφορους τομείς: ακαδημία, βιομηχανία και δημόσιο φορέα. Αυτή η τριχοτόμηση διαμορφώνει ένα προφίλ έτοιμο να ηγηθεί διεπιστημονικών ομάδων στο μέλλον.
Για τους νέους επιστήμονες, η ανάπτυξη οριζόντιων δεξιοτήτων είναι εξίσου σημαντική με την εξειδίκευση. Η ικανότητα σύνταξης προτάσεων (grant writing), η διαχείριση έργων και η επικοινωνία της επιστήμης είναι προσόντα που διευρύνουν τις επαγγελματικές επιλογές. Συνιστούμε την παρακολούθηση εξειδικευμένων σεμιναρίων από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαχείρισης Έρευνας (EARMA) ή τα γραφεία μεταφοράς τεχνολογίας των πανεπιστημίων, που συχνά προσφέρουν δωρεάν εργαστήρια.
Η φυγή εγκεφάλων (brain drain) αναστρέφεται σταδιακά μέσω συγκεκριμένων θεσμικών παρεμβάσεων. Προγράμματα επαναπατρισμού, όπως οι έδρες «Σταύρος Νιάρχος» ή οι θέσεις του ΙΤΕ (Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας), προσφέρουν ανταγωνιστικούς μισθούς και αυτονομία. Το σημαντικό για έναν έμπειρο ερευνητή που επιστρέφει δεν είναι μόνο ο μισθός, αλλά η ευκαιρία να οργανώσει τη δική του ανεξάρτητη ερευνητική ομάδα με εξασφαλισμένη χρηματοδότηση για τα πρώτα πέντε χρόνια.
Διακρατική Δικτύωση και Σχεδιασμένες Συνεργασίες
Η επιστήμη είναι εκ φύσεως διεθνής και η συμμετοχή σε ευρωπαϊκά δίκτυα ενισχύει τον αντίκτυπο της εργασίας σας. Οι Δράσεις COST (European Cooperation in Science and Technology) είναι ο ευκολότερος τρόπος για να κάνετε την αρχή. Δεν επιδοτούν την ίδια την έρευνα, αλλά αποζημιώνουν έξοδα δικτύωσης, ταξιδιών και συναντήσεων. Η εισαγωγή σε μια Δράση COST σας δίνει πρόσβαση σε μια κοινότητα εκατοντάδων ερευνητών και συχνά οδηγεί σε μελλοντικές προτάσεις Horizon Europe.
Οι διμερείς συμφωνίες της ΓΓΕΚ με χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία και το Ισραήλ προσφέρουν στοχευμένες προκηρύξεις. Αυτές οι δράσεις είναι μικρότερο ανταγωνιστικές από τις πανευρωπαϊκές και διευκολύνουν βαθύτερη συνεργασία. Για παράδειγμα, ένα ελληνογαλλικό έργο μπορεί να επιδοτηθεί από κοινού, με κάθε πλευρά να πληρώνει τα δικά της έξοδα από τον εθνικό της φορέα. Το όφελος είναι η απλοποιημένη γραφειοκρατία και η δυνατότητα ανταλλαγής διδακτορικών φοιτητών με πλήρη υποτροφία.
Η συμμετοχή σας σε μεγάλα συνέδρια χρειάζεται στρατηγική, όχι απλή παρουσία. Προτιμήστε συνέδρια που διοργανώνουν «matchmaking sessions» ή «poster pitches». Ετοιμάστε μια παρουσίαση διάρκειας τριών λεπτών που να αναλύει το πρόβλημα, τη λύση και το τι αναζητάτε (συνεργάτη, δεδομένα, χρηματοδότηση). Μην υποτιμάτε τα ψηφιακά εργαλεία: κρατήστε ένα ενημερωμένο προφίλ στο ResearchGate ή στο LinkedIn, όπου θα δημοσιεύετε τακτικά τις επιστημονικές σας δημοσιεύσεις και τις επιτυχίες των έργων σας.
Ο ρόλος του Εθνικού Σημείου Επαφής (NCP) είναι ανεκτίμητος και παραμελείται. Κάθε θεματική περιοχή του Horizon Europe έχει έναν αντίστοιχο NCP στην Ελλάδα, συνήθως πλαισιωμένο από έμπειρους επιστήμονες. Μπορείτε να προγραμματίσετε δωρεάν ραντεβού για να εξετάσουν την ιδέα της πρότασής σας πριν την υποβολή. Θα σας πουν με ειλικρίνεια αν η ιδέα συνάδει στην προκήρυξη, ποια είναι τα αδύναμα σημεία και πώς να αποφύγετε τυπικά λάθη που οδηγούν σε απόρριψη.
Εκτίμηση και Μέτρηση Αποτελέσματος
Η επιτυχία στην έρευνα δεν αξιολογείται μόνο με τον πλήθος των δημοσιεύσεων. Το σύστημα αξιολόγησης μετατοπίζεται προς την ποιοτική αποτίμηση του αντικτύπου. Η Διακήρυξη DORA (San Francisco Declaration on Research Assessment) ενθαρρύνει την αξιολόγηση του περιεχομένου ενός άρθρου και όχι του δείκτη απήχησης (Impact Factor) του περιοδικού. Ως ερευνητική μονάδα, χρειάζεται να χρησιμοποιούμε αφηγηματικά βιογραφικά (narrative CVs) που αναλύουν τη προσφορά μας στην επιστήμη και την κοινωνία με συγκεκριμένα παραδείγματα.
Ο αντίκτυπος έχει πολλές πτυχές: επιστημονική, οικονομική, κοινωνική και πολιτική. Ένα έργο για την ποιότητα του αέρα στην Αθήνα έχει επιστημονικό αντίκτυπο αν εκδώσει νέα μοντέλα, αλλά κοινωνικό αντίκτυπο αν τα δεδομένα του εκμεταλλευτούν από τον δήμο για να σταματήσει την κυκλοφορία σε μια περιοχή. Κατά τον σχεδιασμό ενός έργου, καταγράψτε συγκεκριμένους δείκτες απόδοσης (KPIs) για κάθε διάσταση. Μην μείνετε σε αόριστες υποσχέσεις για «βελτίωση της ποιότητας ζωής».
Η επικοινωνία των αποτελεσμάτων στο ευρύ κοινό είναι καθήκον, όχι πολυτέλεια. Οι δράσεις «Επιστήμη για την Κοινωνία» απαιτούν πλέον ένα ολοκληρωμένο πλάνο διάχυσης. Αυτό καλύπτει δραστηριότητες όπως:
- Διοργάνωση ανοιχτών ημερών στο εργαστήριο για σχολεία.
- Παραγωγή σύντομων βίντεο κινουμένων σχεδίων που εξηγούν τα αποτελέσματα.
- Παρουσία σε νυχτερινές εκδηλώσεις όπως η «Βραδιά του Ερευνητή».
- Συγγραφή άρθρων πολιτικής (policy briefs) για υπεύθυνους χάραξης πολιτικής.
Η εσωτερική παρακολούθηση ενός έργου γίνεται μέσω δεικτών απόδοσης (KPIs) που καθορίζονται στη συμφωνία επιχορήγησης. Αυτοί μπορεί να είναι ποσοτικοί (π.χ., 5 δημοσιεύσεις, 2 συνέδρια) ή ποιοτικοί (π.χ., υιοθέτηση μιας μεθοδολογίας από δημόσιο φορέα). Η συμβουλή μας είναι να θέσετε ρεαλιστικούς στόχους. Είναι προτιμότερο να δεσμευτείτε 3 δημοσιεύσεις και να παρουσιάσετε 4, παρά να δεσμευτείτε για 10 και να αποτύχετε, αφήνοντας αρνητική εικόνα για μελλοντικές αξιολογήσεις.